X
Menu
Bilimsel Araştırmada Etik

Bilimsel Araştırmada Etik

Antik Yunan kökenli bir kavram olan “ethos” kelimesinden gelen etik, ahlâk yerine kullanılmasına ve benzeyen yönleri olmasına rağmen, birçok açıdan farklılıklar göstermektedir. Pek çok bilim insanının farklı biçimlerde tarif ettiği etik; belli bir meslek, işkolu veya sanatın icrasını düzenleyen profesyonel standartlara uymak olarak tanımlanabilir. Bu kapsamda bilimsel araştırmalar da etik kavramının içine dahildir. Çünkü gerçeğin peşinden giden bilim, hakikatlere tutulan bir ışıktır. Bu bakımdan bilimsel çalışma yapmak büyük bir sorumluluk ister ve belirli prensipler çerçevesinde hareket etmeyi gerektirir. Bilimsel araştırma, problemin ortaya konması, bilgi toplanması, sonuçların analiz edilmesi ve tüketiciye sunulmasına kadar tüm aşamalarda, etik kurallara tam olarak uymak zorundadır.

Etik; felsefenin, insan eylemleriyle ilgili uyulması istenen genel geçer kabulleri ve değerleri inceleyen alanıdır. Bilim insanları, bilimsel kuruluşlarca belirlenen genel geçer ilke ve değerlere uymakla yükümlüdür. Bu değerler, her felsefi anlayışa göre değişebilir. Bilim etiği, bugüne dek bilim insanlarının üzerinde uzlaştığı genel kabuller doğrultusunda, şu kurallardan oluşmaktadır:

1. Bilim insanı, başkasının yaptığı araştırmayı, buluşu, icadı, onun adını anmadan kendisi yapmış gibi göstermez.
2. Bilim insanı, araştırma yaparken yararlandığı kaynakları, metinde mutlaka dipnot olarak belirtir.
3. Bilimsel araştırma yapılırken asistanlardan yardım alındığında, çalışmada onların adından da söz edilir.
4. Bilimsel araştırma yapılmadan veriler masa başında hazırlanarak, gerçekten araştırma yapılmış gibi sonuçlar sunulmaz.
5. Elde edilen sonuçlar değiştirilmez, çarpıtılmaz, bir otoritenin hoşuna gidecek şekilde yorumlanmaz ve çıkarımda bulunulmaz.
6. Sonucu önceden belirlenmiş ve bu sonuçlara ulaşılması amaçlanan araştırmalar yapılmaz.
7. Üniversitenin akademik kadrolarına, hak edenler değil çıkar çevrelerinin adamları yerleştirilmez.
8. Bilimsel sonuçlar toplumun, doğanın, kişi ve kurumların aleyhine kullanılmaz.
9. Üniversite öğretim üyesi, kendi alanı dışında bir alanda uzmanmış gibi görüş belirtmez ve çalışmalarda görev almaz.

Bilimsel Araştırmada Etik Standartları

Etik standartları, meslek grubu veya işe göre değişebileceği gibi, aynı meslek veya sanat için farklı coğrafyalarda ve kültürlerde farklı etik standartlar olabileceği öngörülebilir. Ancak, her şart ve ortamda değişmeyecek küresel etik standartlarının varlığından bahsetmek de mümkündür. Bilim çevrelerince kabul görmüş kuruluşların önerdiği kurallardan biri de, APA olarak bilinen American Psychological Association’dır. Bunun yanı sıra farkı nedenlerle yasal veya idari düzenlemeler şeklinde hazırlanan ve sunulan etik kurallar da vardır. Kitabında Frank E. Hagan’dan alıntı yapan İrfan Demir, Hagan’ın, bilimsel araştırmada dikkat edilecek etik kuralları 4 ana başlıkta topladığını belirtmiştir:

1. Katılımcılara fiziksel veya psikolojik zarar verme ihtimali olan araştırmalardan kaçınmak.
2. Araştırmaya katılımın yeterli olmasını sağlamak amacıyla, katılımcılara yapılan vaatleri ve bulunulan taahhütleri yerine getirmek.
3. Henüz tam olarak bilinmeyen bir gerçeği araştıran hâkimlerde olduğu gibi, bilim insanının da araştırmanın icrası ve kaydı aşamalarında tarafsız ve dürüst davranmasını sağlamak.
4. Katılımcıların mahremiyetini ve sırlarını, üçüncü şahısların eline geçmemesini garanti edecek şekilde özenle muhafaza etmek; maksadı aşan bilgi talep etmemek, edilmişse kayıt altına almamak.

Bilimsel Araştırmada Etik Dışı Davranış Türleri

Bilimsel araştırmaya ihtiyaç duyup talep eden ve destekleyenlerden bilimsel araştırmayı yapanlara ve sonuçlarından etkilenenlere kadar her aşamadaki katılımcılar, bilimsel araştırmada etik dışı davranışların çeşitliliğini belirlemektedir. Bu kapsamda, etik dışı davranışlar 3 ana grupta incelenmektedir.

A. Katılımcı veya Denekleri İlgilendiren Etik Dışı Davranışlar: Bilimsel araştırmada etik kurallarını çiğneyen 10 davranış örneği vardır.

1. İnsanları, bilgi ve istekleri dışında araştırmalara dahil etmek.
2. İnsanları araştırmaya katılmaya zorlamak.
3. Katılımcılardan, araştırmanın gerçek amacını ve içeriğini saklamak.
4. Katılımcıları, bilinçli olarak hile yoluyla aldatmak.
5. Katılımcıları, insanlık onuruyla bağdaşmayacak şeyler yapmaya yönlendirmek.
6. Katılımcıların, kendi hür iradesiyle karar verme hakkını ihlal etmek.
7. Katılımcıyı fiziksel olarak zora, psikolojik olarak ise strese sokmak.
8. Katılımcının özel hayatının gizliliğini, mahremiyetini ihlâl etmek.
9. Deneysel çalışmalardaki kontrol gruplarını, bazı avantaj ve faydalardan mahrum etmek.
10. Katılımcılara adil davranmamak, saygınlıklarına itibar etmemek.

B. Bilimsel Yöntemden Kaynaklanan Etik Dışı Davranışlar: Bu kapsamda, etik konusunun profesyonellikle ilgili boyutu ön plana çıkmaktadır. Çünkü işi yapıp sonuçlandırmak kadar, o işi doğru biçimde ve uygun yollardan yapmak da büyük önem taşımaktadır. Bilim insanı, araştırmasının ilk aşamasından son aşamasına kadar tüm süreçte, çalışmanın maksadına en uygun yöntemi izlemelidir. İstenen sonuca götürecek yöntemi tercih etmemeli, yöntemlerde usulsüz değişiklikler yapmamalı, etik dışı davranışlarda bulunmamalıdır. Türkiye’de seçim dönemlerinde gerçekleştirilen anket çalışmaları, etik dışı davranışların sosyal boyutuna örnek teşkil etmektedir.

C. İçerikle İlgili Etik Dışı Davranışlar: Bu tür davranışlar arasında; hiçbir çalışma yapmadan veri uydurmak, uydurma verilerle analiz yapmak ve sonuçlar bulmak, mevcut bulguları değiştirmek, manipüle etmek, başkalarına ait bilgi ve bulguları kısmen veya tümüyle kendi çalışmasına ait gibi göstermek sayılabilir. Bunlardan biri de, Osmanlıca “intihal” Türkçe “aşırma” olarak kullanılan, İngilizce “plagiarism” kavramıdır. İntihal, bilim hırsızlığının diğer ifadesidir, sahibinin bilgisi ve onayı olmadan entelektüel varlığını çalmayı ifade etmektedir.

Üç grupta toplanan etik dışı davranışların farklı sebep ve motivasyonları olabilmektedir. Bunlara; doğrudan maddi ya da politik çıkar elde etmek amacıyla araştırmayı finanse eden kurumun baskı yapması, araştırmayı gerçekleştiren kişilerin profesyonellikten yoksun ve kişisel etik değerlerinin zayıf olması gibi örnekler verilebilir.

Araştırma Modeli Oluşturma Nasıl Yapılır? Araştırma Süreç ve Teknikleri Nelerdir?
Araştırma Yöntemi Nasıl Olmalıdır? Araştırmanın Amacı ve Hipotezi Nedir?
Evren ve Örneklem Oluşturma Nasıl Yapılır? Kaynak Taraması Nasıl Yapılır?
Problemin Önemi Nedir? Varsayımlar ve Sınırlılıklar Nasıl Olmalıdır?
Verilerin İşlenmesi, Çözümü, Yorumlanması Nasıl Yapılır? Verilerin Toplanması Nasıl Olmalıdır?
Bilim İnsanı (Bilimci) Nasıl Tanımlanır ? Bilimin Amacı ve Kapsamı Nedir?
Bilimsel Araştırma Yapma İlkeleri Nelerdir? Bilimsel Araştırmada Etik Nedir?
Bilimsel Araştırmanın Amacı Nedir? Bilimsel Araştırmanın Türleri Nelerdir?
Tez Nedir ? Tez Hazırlama Süreci Nasıl Olmalıdır?
Tez Analizi ve Veri Toplama Nasıl Yapılır ? Tez Yazarken Dikkat edilmesi Gerekenler Nelerdir ?
İntihal Nedir? Tespiti Nasıl Yapılır? Literatür Taraması Nasıl Yapılır?
Tez Konusu Nasıl Seçilir? Tez Savunması Nasıl Yapılır?
Tez Özeti Örnekleri Tez Önsöz ve Teşşekür Örnekleri
Mr. Book

Mr. Book

Başvurularınız için Ücretsiz Danışma hattımızı arayınız. Veya başvuru formunu doldurarak iletiniz.
Mr. Book
www.uludagtezmerkezi.com Bir UTM akademik danismanlik hizmetidir.
Şanlıurfa Web Tasarım